Waterkwartier Nijmegen

Een Nijmeegse vestingbouwer:
‘….er zal derwaarts, naar Nijmegen, ten spoedigste een ingenieur gezonden worden, belast om een rapport uit te brengen over den tegenwoordigen staat der vesting en buitenwerken, met bijvoeging van de noodige ontwerpen om dezelve in weerbare staat te brengen’. Zo luidde op 17 november 1814 het Besluit (nummer 67) van koning Willem I van het gloednieuwe Koninkrijk der Nederlanden om iets te doen aan de gebrekkige toestand van de vesting Nijmegen. Verwaarlozing, maar ook een eerste aanzet tot ontmanteling van de vesting door de Franse zetbaas-koning Lodewijk Napoleon, lagen aan die zwakke toestand ten grondslag. Het rapport van de ingenieur leidde tot snelle maatregelen: drie jaar na het koninklijk besluit waren er al aarden versterkingen aan de Waal gereed, stroomop- en stroomafwaarts van Nijmegen, bij de huidige Sterrenschansweg (de Sterreschans), en aan de Weurtseweg de schansen Oost Indië en Batavia, ter hoogte van de huidige Pastoor v.d. Marsstraat.

Fort Krayenhoff met rechts de Waal. Een pentekening uit 1840 Pentekening van J.van Druijnen

Maar feitelijk ging het om noodmaatregelen: men was nog steeds doodsbenauwd voor een invasie uit Frankrijk, en de zuidelijke vesting Nijmegen zou, na Maastricht, in dat geval de tweede klap op moeten vangen. Na de definitieve val van keizer Napoleon in de Slag bij Waterloo vond men de tijd om iets stevigers te bouwen dan aarden wallen en bastions. De steen in het parkje Krayenhoff herinnert, net als de nabijgelegen Krayenhofflaan, aan de luitenant-generaal Cornelius baron R. Th. Krayenhoff, een Nijmeegse militair die rond 1820 de opdracht kreeg, een ontwerp te maken voor twee permanente forten.
De aarden wallen werden volkomen ontoereikend geacht: zoals tijdens ‘Waterloo’ was gebleken, had het geschut in die dagen een veel groter bereik gekregen dan de kanonnen van voorheen, en het piepjonge, nog wat onzekere Koninkrijk had behoefte aan een deugdelijke verdediging van met name de grenssteden.

Naar ontwerp van Krayenhoff werden twee vestingen gebouwd: het in 1824 door koning Willem II naar Krayenhoff genoemde fort aan de Weurtseweg (toentertijd de Koningsstraat) ter hoogte van Dijkstraat, en het fort Sterrenschans (1821) op de heuvelrug ter hoogte van de huidige Huyghensweg. Iets soortgelijks deed zich overigens in de jaren-zestig van de negentiende eeuw voor, toen Duitsland onder Bismarck een serieuze bedreiging begon te vormen: in allerijl werden twee nieuwe forten bij Lent aangelegd: de Sprokkelenburg en Nieuw Knodsenburg.

In november 1840 overleed generaal Krayenhoff als een van de meest geziene Nederlandse soldaten – hij schopte het zelfs tot minister van oorlog - en hij werd begraven in een speciaal hiervoor bestemde kelder in het fort aan de Weurtseweg. Daar bleef zijn stoffelijk overschot liggen, zelfs toen in 1875 de vesting Nijmegen werd opgeheven. In ijltempo werden toen de vestingwerken gesloopt, met uitzondering van fort Krayenhoff, en de beide vestingen aan de overkant van de Waal, de ‘werken boven en beneden Lent’. Begin 1914 viel het besluit om ook die versterkingen te slopen, maar het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog stak daar een stokje voor. Meteen na de oorlog kreeg de Nijmeegse sloopwoede weer de overhand, en begin twintiger-jaren lag fort Krayenhoff tegen de wereld, en werd het lichaam van de generaal weggehaald.. Wel werd er ‘in de buurt’, in het parkje op de splitsing van de Weurtseweg en de Voorstadslaan een marmeren gedenksteen voor de markante Nijmegenaar neergelegd.