Waterkwartier Nijmegen

Het Waterkwartier is de oudste stadswijk van Nijmegen. Er was al sprake van een ‘wijk’ nog voordat de Romeinse legioenen hier arriveerden. De belangrijkste straat van het Waterkwartier, de Waterstraat, lag er al honderden jaren voor Christus. Voor een deel valt de wijk zelfs samen met de oudste versie van de stad Nijmegen: de Romeins-Bataafse stad Noviomagus (een Keltische naam die ‘nieuwe markt’ betekent) werd kort na de Bataafse opstand van Claudius Civilis in 69 n. Chr. gesticht: de oudste stad van Nederland. Op het huidige Maasplein stonden twee forse tempels, de stad had een eigen badhuis (op het huidige terrein van de Honigfabrieken), en resten van de stadsmuren en –grachten zijn teruggevonden aan o.m. de Bronstgeeststraat en de Biezenstraat. Nog geen tweehonderd jaar na de stichting werd de stad alweer verlaten vanwege hoog water en de Germaanse invallen van rond 250 n.Chr. De bevolking verschanste zich op het hooggelegen Valkhof. Voor de versterkingen daar werd gebruik gemaakt van slooppuin uit het Waterkwartier.

De maquette van de Gallo-Romeinse tempel in Elst. De tempels
op het maasplein hebben er precies zo uitgezien. (foto: Rob Mols)

Vervolgens wordt het eeuwenlang stil in het Waterkwartier. Er is wat extensieve veeteelt in de moerassige gebieden van de Winseling (een zijriviertje van de Waal), en er staat hier en daar een boerderij. Pas in de zestiende en zeventiende eeuw is er weer sprake van bedrijvigheid in het gebied, als de vestingwerken van de stad Nijmegen worden uitgebreid tot het gebied rond de stad: alles wordt gesloopt en platgeschoven om de stadskanonnen een vrij schootsveld op de vijand te geven. Het huidige Waterkwartier behoort dan tot het ‘glacis’ (vrije veld) van de vesting. In de loop van de eeuwen daarop worden de vestingwerken steeds uitgebreid, in de laatste fase zelfs met het fort Krayenhoff aan de huidige Weurtseweg. Pas na de jaren-tachtig van de negentiende eeuw begint Nijmegen zijn functie als vestingstad te verliezen. De stadsmuren worden gesloopt en glacis en fort doen geen enkele dienst meer

Rond 1911 worden dan de eerste woonhuizen in de buurt gebouwd, aan de Weurtseweg. Ze zijn vooral bedoeld om de overvolle, vervuilde en doodzieke benedenstad verlichting te geven. Bovendien liggen er dan al de nodige industrieën aan de Waal, en het lijkt handig om ‘het werkvolk’ daarbij in de buurt te vestigen. In de jaren vlak voor en na de tweede wereldoorlog krijgt het Waterkwartier dan in grote lijnen zijn huidige vorm. Van na de tweede wereldoorlog dateren buurten als de omgeving van de Luntersebeekstraat. Sloopplannen worden in de jaren-tachtig verijdeld door bewonersacties. Dat resulteert onder meer in nieuwbouw in de buurt op plekken waar dan kan zonder (al te veel) te slopen, zoals op de plek van de Theresiakerk aan de Waterstraat en het oude klooster aan de Biezenstraat.